Η βαλβίδα υδροκεφάλου είναι ένα μικρό σύστημα που τοποθετείται κάτω από το δέρμα και βοηθά να φεύγει από τον εγκέφαλο το υγρό που περισσεύει. Οι περισσότεροι ασθενείς τη χρειάζονται για όλη τους τη ζωή. Γι’ αυτό αξίζει να ξέρουν πώς δουλεύει, τι θέλει προσοχή στην καθημερινότητα και ποια σημάδια δείχνουν ότι κάτι δεν πάει καλά.
Τι είναι ο υδροκέφαλος και γιατί χρειάζεται παροχέτευση
Ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός περιβάλλονται από το εγκεφαλονωτιαίο υγρό (ΕΝΥ), που τα προστατεύει σαν μαξιλάρι. Ο οργανισμός παράγει κάθε μέρα ΕΝΥ, το οποίο κυκλοφορεί μέσα στις κοιλίες του εγκεφάλου και στη συνέχεια απορροφάται στο αίμα. Στον υδροκέφαλο, σύμφωνα με το αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Νευρολογικών Διαταραχών και Εγκεφαλικού Επεισοδίου (NINDS), το υγρό συσσωρεύεται σε μη φυσιολογική ποσότητα βαθιά μέσα στον εγκέφαλο. Οι κοιλίες διευρύνονται και ο εγκεφαλικός ιστός μπορεί να πάθει βλάβη.
Η πιο συνηθισμένη θεραπεία είναι χειρουργική: η τοποθέτηση ενός συστήματος παροχέτευσης (shunt), που οδηγεί το υγρό σε άλλο σημείο του σώματος, όπου απορροφάται.
Από τι αποτελείται το σύστημα της βαλβίδας
Ένα τυπικό σύστημα έχει τέσσερα βασικά μέρη:
- έναν λεπτό καθετήρα, που τοποθετείται μέσα στις κοιλίες του εγκεφάλου,
- έναν μικρό ταμιευτήρα (reservoir), που φαίνεται σαν εξόγκωμα κάτω από το δέρμα,
- τη βαλβίδα, που ρυθμίζει τη ροή του υγρού,
- έναν δεύτερο, μακρύτερο καθετήρα, που περνά κάτω από το δέρμα, πίσω από το αυτί και κατά μήκος του λαιμού, ως την κοιλιά.
Συνήθως το υγρό καταλήγει στην κοιλιά και σε ορισμένες περιπτώσεις στον θώρακα. Σύμφωνα με το NHS, η βαλβίδα ελέγχει τη ροή ώστε το υγρό να μη φεύγει πολύ γρήγορα, και μπορεί κανείς να τη νιώσει σαν ένα μικρό εξόγκωμα κάτω από το δέρμα του κεφαλιού. Στην κοιλιοπεριτοναϊκή παροχέτευση, όπως εξηγεί και η σελίδα για τη βαλβίδα υδροκεφάλου του νευροχειρουργού Βασιλείου Ι. Βουγιούκα, η ενσωματωμένη βαλβίδα ελέγχει τη ροή του ΕΝΥ ανάλογα με την ενδοκράνια πίεση.
Σταθερή ή ρυθμιζόμενη βαλβίδα
Η βαλβίδα αφήνει το υγρό να φύγει μόνο όταν η πίεση φτάσει ένα συγκεκριμένο επίπεδο, και οι κατασκευαστές προσφέρουν πολλούς τύπους. Οι βαλβίδες σταθερής πίεσης έχουν ένα σταθερό επίπεδο και, όπως σημειώνει η βρετανική οργάνωση Shine, δεν επηρεάζονται καθόλου από μαγνήτες.
Στις ρυθμιζόμενες (προγραμματιζόμενες) βαλβίδες, ο νευροχειρουργός μπορεί να αλλάξει τη ρύθμιση της πίεσης και μετά την τοποθέτηση. Υψηλότερη ρύθμιση σημαίνει ότι φεύγει λιγότερο υγρό, ενώ χαμηλότερη σημαίνει ότι φεύγει περισσότερο. Σε ορισμένα μοντέλα όμως η ρύθμιση μπορεί να αλλάξει κατά λάθος κοντά σε μαγνήτη. Αυτό έχει δύο πρακτικές συνέπειες:
- Μαγνητική τομογραφία: ο ισχυρός μαγνήτης του μηχανήματος μπορεί να αλλάξει τη ρύθμιση. Μετά την εξέταση, η νευροχειρουργική ομάδα ελέγχει τη βαλβίδα και, αν χρειαστεί, την επαναφέρει. Η αξονική τομογραφία και οι ακτινογραφίες δεν χρειάζονται ειδικές προφυλάξεις.
- Καθημερινές συσκευές: οι οδηγίες του Memorial Sloan Kettering προτείνουν να μένουν κινητά, tablet και laptop τουλάχιστον 15 εκατοστά μακριά από το σημείο της βαλβίδας και οι ασύρματοι φορτιστές τουλάχιστον 30 εκατοστά.
Ορισμένες νεότερες ρυθμιζόμενες βαλβίδες είναι σχεδιασμένες ώστε να μην αλλάζουν από μαγνήτες. Γι’ αυτό ο ασθενής χρειάζεται να ξέρει ποια βαλβίδα έχει, ποιες αποστάσεις ισχύουν για το δικό του μοντέλο και να το αναφέρει πριν από κάθε μαγνητική.
Τι μπορεί να πάει στραβά
Σύμφωνα με το NINDS, τα συστήματα παροχέτευσης γενικά λειτουργούν καλά, αλλά μπορεί να σταματήσουν να λειτουργούν ή να προκαλέσουν λοίμωξη. Η Mayo Clinic αναφέρει ως αιτίες κακής λειτουργίας τα μηχανικά προβλήματα, την απόφραξη και τις λοιμώξεις. Κατά το NHS, όταν η βαλβίδα φράξει ή μολυνθεί, χρειάζεται νέα επέμβαση για να διορθωθεί το σύστημα. Η Αμερικανική Ένωση Νευροχειρουργών (AANS) προσθέτει ότι σε λοίμωξη μπορεί να χρειαστούν αντιβιοτικά και ότι κάποιες φορές η βαλβίδα αφαιρείται προσωρινά, με εξωτερική παροχέτευση μέχρι να περάσει η λοίμωξη.
Ποια σημάδια θέλουν έλεγχο
Τα σημάδια δυσλειτουργίας μπορεί να εμφανιστούν γρήγορα. Οι οδηγίες των NINDS, AANS και Memorial Sloan Kettering αναφέρουν, μεταξύ άλλων:
- πονοκέφαλο που δεν περνά με ξεκούραση ή παυσίπονο,
- ναυτία ή έμετο,
- θολή ή διπλή όραση,
- έντονη υπνηλία ή δυσκολία του ασθενούς να ξυπνήσει ή να μείνει ξύπνιος,
- ευερεθιστότητα, αλλαγές στη συμπεριφορά, σύγχυση ή προβλήματα μνήμης,
- αστάθεια ή δυσκολία στο βάδισμα,
- επιληπτικές κρίσεις,
- πυρετό, κοκκίνισμα, πόνο ή πρήξιμο κατά μήκος του σωλήνα ή στις τομές,
- πόνο στην κοιλιά,
- επιστροφή των συμπτωμάτων που υπήρχαν πριν από το χειρουργείο.
Στα βρέφη, σημάδια μπορεί να είναι η αύξηση του μεγέθους του κεφαλιού, η διογκωμένη πηγή (το μαλακό σημείο στην κορυφή του κεφαλιού) και τα μάτια που στρέφονται προς τα κάτω.
Το NINDS συστήνει άμεση ιατρική βοήθεια όταν τα συμπτώματα δείχνουν ότι το σύστημα δεν λειτουργεί σωστά. Αν τα συμπτώματα είναι έντονα, αν ο ασθενής ξυπνά δύσκολα ή έχει επιληπτική κρίση, χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση: καλέστε το ΕΚΑΒ στο 166 ή τον αριθμό έκτακτης ανάγκης 112. Όπως σημειώνει η Hydrocephalus Association, η γρήγορη ιατρική φροντίδα μπορεί να εντοπίσει μια επιπλοκή που αντιμετωπίζεται.
Υπάρχει λύση χωρίς βαλβίδα;
Για ορισμένους ασθενείς υπάρχει η ενδοσκοπική τρίτη κοιλιοστομία. Ο χειρουργός, με ενδοσκόπιο, δηλαδή μια λεπτή κάμερα, ανοίγει μια μικρή οπή στον πυθμένα της τρίτης κοιλίας του εγκεφάλου, ώστε το υγρό να βρει νέα δίοδο. Σύμφωνα με το NHS, η μέθοδος μπορεί να είναι επιλογή όταν ο υδροκέφαλος οφείλεται σε απόφραξη, έχει μικρότερο κίνδυνο λοίμωξης από την τοποθέτηση βαλβίδας και τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματά της είναι παρόμοια. Και εδώ όμως υπάρχει κίνδυνος απόφραξης μήνες ή χρόνια αργότερα, οπότε τα συμπτώματα επιστρέφουν. Ποια μέθοδος ταιριάζει σε κάθε ασθενή το αποφασίζει ο νευροχειρουργός.
Παρακολούθηση και καθημερινότητα
- Τακτικός έλεγχος: η Mayo Clinic τονίζει τη σημασία των τακτικών επισκέψεων. Σύμφωνα με την AANS, η λειτουργία της βαλβίδας ελέγχεται με αξονική, μαγνητική και ακτινογραφίες, και η παρακολούθηση είναι δια βίου.
- Κάρτα βαλβίδας: η Shine προτείνει ο ασθενής να έχει μαζί του μια κάρτα με τα στοιχεία της βαλβίδας του, για ταξίδια και επείγοντα.
- Ταμιευτήρας: μην πιέζετε το εξόγκωμα του ταμιευτήρα, εκτός αν σας το πει ο νευροχειρουργός σας.
Η βαλβίδα υδροκεφάλου γενικά λειτουργεί καλά, όμως θέλει γνώση και προσοχή. Όσο καλύτερα γνωρίζουν ο ασθενής και η οικογένειά του τη βαλβίδα και τα προειδοποιητικά σημάδια, τόσο πιο γρήγορα θα ζητήσουν βοήθεια. Το άρθρο δίνει γενικές πληροφορίες και δεν αντικαθιστά την εκτίμηση από γιατρό.
Πηγές
- NINDS, Hydrocephalus. https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/hydrocephalus
- NHS, Hydrocephalus – Treatment. https://www.nhs.uk/conditions/hydrocephalus/treatment/
- Mayo Clinic, Hydrocephalus – Diagnosis and treatment. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hydrocephalus/diagnosis-treatment/drc-20373609
- AANS, Hydrocephalus. https://www.aans.org/patients/conditions-treatments/hydrocephalus/
- Hydrocephalus Association, About Hydrocephalus. https://www.hydroassoc.org/about-hydrocephalus/
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center, Programmable VP Shunt: Information for Children, Teens, and Young Adults. https://www.mskcc.org/pdf/cancer-care/patient-education/about-your-programmable-vp-shunt-pediatric-patients
- Shine, Know your shunt. https://shinecharity.org.uk/pages/know-your-shunt
Σχετικοί οδηγοί
Είναι επικίνδυνη η κολπική μαρμαρυγή; Οι κίνδυνοι στην πράξηΗ διάγνωση της κολπικής μαρμαρυγής φέρνει συχνά μια πρώτη, απολύτως φυσιολογική ανησυχία: πόσο επικίνδυνη είναι; Η...
Καρκίνος προστάτη: κίνδυνος, υγεία και επιλογή θεραπείαςΌταν ένας άνδρας ακούει τη διάγνωση «καρκίνος προστάτη», η πρώτη ερώτηση είναι σχεδόν πάντα η ίδια:...
Αδένωμα υπόφυσης: όταν η όραση και οι ορμόνες δίνουν σήμαΗ υπόφυση είναι ένας μικρός αδένας στη βάση του εγκεφάλου, πίσω από τη ρίζα της μύτης,...Βρήκατε κάτι λάθος;
Αν κάποιο στοιχείο εδώ έχει αλλάξει ή είναι ανακριβές, η διόρθωση αξίζει περισσότερο από το αρχικό κείμενο.
Στείλτε μας διόρθωση