Αδένωμα υπόφυσης: όταν η όραση και οι ορμόνες δίνουν σήμα

Η υπόφυση είναι ένας μικρός αδένας στη βάση του εγκεφάλου, πίσω από τη ρίζα της μύτης, που επηρεάζει πολλές λειτουργίες του οργανισμού. Όταν σε αυτή αναπτύσσεται ένα αδένωμα, τα πρώτα σημάδια συχνά δεν μοιάζουν με «πρόβλημα του εγκεφάλου». Μπορεί να είναι μια αλλαγή στην όραση, ένας επίμονος πονοκέφαλος ή ορμονικές διαταραχές που αρχικά αποδίδονται σε άλλες αιτίες. Στο άρθρο αυτό εξετάζουμε πώς εκδηλώνεται συνήθως η πάθηση και ποιες εξετάσεις χρησιμοποιούνται για να τεθεί η διάγνωση.

Ένας μικρός αδένας με μεγάλο ρόλο

Σύμφωνα με τη Macmillan Cancer Support, η υπόφυση βρίσκεται ακριβώς κάτω από τα οπτικά νεύρα, δηλαδή τα νεύρα που μεταφέρουν πληροφορίες από τα μάτια προς τον εγκέφαλο. Χωρίζεται σε πρόσθιο και οπίσθιο τμήμα. Ο πρόσθιος λοβός παράγει αυξητική ορμόνη, προλακτίνη, ACTH (που ρυθμίζει την κορτιζόλη από τα επινεφρίδια), TSH (που ελέγχει τον θυρεοειδή), καθώς και FSH και LH, που διεγείρουν ωοθήκες και όρχεις. Ο οπίσθιος λοβός σχετίζεται με την ADH, που ρυθμίζει την ποσότητα νερού στα ούρα, και την ωκυτοκίνη.

Αυτή η ανατομική θέση και ο πολλαπλός ρόλος εξηγούν γιατί ένα αδένωμα μπορεί να δώσει δύο πολύ διαφορετικές ομάδες συμπτωμάτων: πιεστικά, λόγω μεγέθους, και ορμονικά, λόγω λειτουργίας.

Τι είναι το αδένωμα και πώς ταξινομείται

Η Macmillan αναφέρει ότι το αδένωμα είναι ο πιο συχνός τύπος όγκου της υπόφυσης και συνήθως είναι καλοήθης, δηλαδή δεν εξαπλώνεται συνήθως σε άλλα σημεία. Ωστόσο, καθώς μεγαλώνει, μπορεί να πιέζει τους γύρω ιστούς και να επηρεάζει την παραγωγή ορμονών. Τα αδενώματα διακρίνονται σε λειτουργικά (εκκριτικά), που παράγουν ορμόνες, και μη λειτουργικά. Ένα παράδειγμα εκκριτικού είναι το προλακτίνωμα.

Η ανασκόπηση StatPearls του NCBI προσθέτει ότι τα αδενώματα ταξινομούνται επίσης με βάση το μέγεθος. Τα μικροαδενώματα συχνά ανακαλύπτονται τυχαία, ενώ τα μακροαδενώματα μπορεί να προκαλέσουν διαταραχές όρασης, πονοκεφάλους ή υποϋποφυσισμό λόγω πίεσης των γειτονικών δομών.

Όταν το πρώτο σήμα είναι η όραση

Επειδή τα οπτικά νεύρα βρίσκονται ακριβώς πάνω από την υπόφυση, ένα μεγαλύτερο αδένωμα μπορεί να τα πιέσει. Το Pituitary Foundation κατατάσσει τα προβλήματα όρασης και τους πονοκεφάλους στα συμπτώματα που σχετίζονται με παθήσεις της υπόφυσης. Πολλοί ασθενείς επισκέπτονται πρώτα οφθαλμίατρο, ο οποίος μπορεί να υποψιαστεί ότι η αιτία βρίσκεται πίσω από τα μάτια. Γι’ αυτό η StatPearls τονίζει τη συνεργασία ενδοκρινολόγων, νευροχειρουργών και νευρο-οφθαλμιάτρων στην αξιολόγηση.

Όταν μιλούν πρώτα οι ορμόνες

Τα λειτουργικά αδενώματα προκαλούν χαρακτηριστικά κλινικά σύνδρομα. Η StatPearls αναφέρει την υπογονιμότητα στα προλακτινώματα, τη νόσο Cushing στα αδενώματα που παράγουν ACTH και τη μεγαλακρία στα αδενώματα αυξητικής ορμόνης, σημειώνοντας ότι χωρίς θεραπεία συνδέονται με σημαντικές μακροχρόνιες επιπλοκές. Το Pituitary Foundation απαριθμεί ενδεικτικά συμπτώματα όπως:

• ανεξήγητη αύξηση βάρους και «πανσεληνοειδές» πρόσωπο με ερυθρότητα
• μείωση της libido
• ζάλη, ναυτία και ωχρότητα
• μυϊκή ατροφία
• αδροποίηση χαρακτηριστικών του προσώπου, διόγκωση χεριών και ποδιών
• έντονη εφίδρωση, λιπαρό δέρμα και σύνδρομο καρπιαίου σωλήνα

Ο ίδιος οργανισμός επισημαίνει ότι κανείς δεν εμφανίζει όλα αυτά τα συμπτώματα και ότι η παρουσία κάποιων από αυτά δεν σημαίνει απαραίτητα πάθηση της υπόφυσης. Αν όμως επιμένουν, χρειάζεται ιατρική εκτίμηση και ενημέρωση του γιατρού για κάθε σύμπτωμα.

Πώς τίθεται η διάγνωση

Κατά την StatPearls, η διάγνωση στηρίζεται σε δύο άξονες: μαγνητική τομογραφία με ειδικό πρωτόκολλο υπόφυσης και πλήρη ενδοκρινολογικό έλεγχο. Η απεικόνιση δείχνει το μέγεθος και τη θέση του όγκου και τη σχέση του με τα οπτικά νεύρα. Οι ορμονικές εξετάσεις βοηθούν να ξεχωρίσει ένα λειτουργικό από ένα μη λειτουργικό αδένωμα, κάτι που καθορίζει και τη μετέπειτα προσέγγιση. Όταν υπάρχουν οπτικά συμπτώματα, συνήθως συμμετέχει και νευρο-οφθαλμολογική αξιολόγηση.

Για όσους θέλουν να διαβάσουν αναλυτικά για τα αίτια και τη χειρουργική αντιμετώπιση, χρήσιμη είναι η σελίδα για το αδένωμα υπόφυσης του νευροχειρουργού Δρ. Καραγεώργου, ο οποίος εργάστηκε την περίοδο 2009-2013 στη Νευροχειρουργική Κλινική του Πανεπιστημίου Friedrich Alexander στο Έρλανγκεν και ασχολείται με τη διασφηνοειδική, ενδοσκοπική προσπέλαση.

Επιλογές αντιμετώπισης

Η StatPearls περιγράφει εξατομικευμένη αντιμετώπιση, που μπορεί να περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή, διασφηνοειδική χειρουργική ή ακτινοθεραπεία, ανάλογα με τον τύπο του όγκου και το αν παράγει ορμόνες. Τονίζει επίσης τη σημασία της μακροχρόνιας παρακολούθησης για πιθανή υποτροπή και για τις επιδράσεις της θεραπείας. Η επιλογή γίνεται πάντα από την ιατρική ομάδα μετά από πλήρη αξιολόγηση.

Συνοπτικά, μια επίμονη αλλαγή στην όραση ή ένας συνδυασμός ανεξήγητων ορμονικών συμπτωμάτων αξίζει να διερευνηθεί. Η έγκαιρη αναγνώριση, με απεικόνιση και ορμονικό έλεγχο, επιτρέπει στους ειδικούς να σχεδιάσουν την κατάλληλη αντιμετώπιση για κάθε ασθενή.

Πηγές

• NCBI, Pituitary Adenoma – StatPearls – NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/books/NBK554451/
• Macmillan Cancer Support, Pituitary gland tumours – symptoms, diagnosis, treatment. https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/brain-tumour/pituitary-gland-tumours
• The Pituitary Foundation, Symptoms of pituitary conditions – Pituitary Foundation. https://www.pituitary.org.uk/information/what-are-pituitary-symptoms/

Σχετικοί οδηγοί

Καρκίνος προστάτη: κίνδυνος, υγεία και επιλογή θεραπείαςΌταν ένας άνδρας ακούει τη διάγνωση «καρκίνος προστάτη», η πρώτη ερώτηση είναι σχεδόν πάντα η ίδια:...Πόνος στο μαστό: οι τρεις τύποι και πότε χρειάζεται έλεγχοΟ πόνος στο μαστό είναι από τους πιο συχνούς λόγους για τους οποίους μια γυναίκα κλείνει...Πολύποδες εντέρου: ποιοι κινδυνεύουν και πώς γίνεται ο έλεγχοςΟι πολύποδες του παχέος εντέρου είναι μικρές αναπτύξεις στο εσωτερικό τοίχωμα του εντέρου ή του ορθού....